Altolamprologus sp. „Compressiceps Shell”

Przemysław Mirek

zdjęcia: Magdalena Kwolek-Mirek

Artykuł ten został opublikowany w Tanganika MAGAZYN 1/2007

            Jezioro Tanganika to najstarszy zbiornik spośród jezior Wielkiego Rowu Afrykańskiego. Jego wiek szacuje się na ponad 9 milionów lat. Jest przy tym drugim pod względem głębokości zbiornikiem słodkowodnym na świecie. Położone jest na terenie Burundi, Tanzanii, Zambii oraz Demokratycznej Republiki Konga. Długość linii brzegowej wynosi około 1900 km, z czego 41% stanowi wybrzeże skaliste, 21% skalisto-piaszczyste, 29% piaszczyste i 9% bagniste.

Izolacja jeziora Tanganika, stała się bodźcem do powstania wielu endemicznych gatunków ryb. Na wskutek przebiegającej w takich warunkach ewolucji, wśród organizmów wytworzyło się wiele przystosowań niespotykanych w żadnym innym miejscu na świecie. Jednym z nich jest ewoluowanie w kierunku zmniejszenia rozmiaru ciała, w celu zdobywania nowych siedlisk, a tym samym istnienie dwóch, niemal identycznych „wariantów” jednego gatunku, różniących się znacznie wielkością. Zjawisko to zaobserwować możemy miedzy innymi u Telmatochromis temporalis, Telmatochromis vittatus, Neolamprologus mondabu, Lamprologus callipterus, a także Altolamprologus compressiceps. Zwykle większy z nich zamieszkuje litoral skalny, natomiast mniejszy, puste muszle ślimaków, głownie Neothauma tanganicense, zalegające w milionach sztuk piaszczyste strefy jeziora.

Altolamprologus sp. "Compressiceps Shell" Cape Kachese - samica z młodymi

Czy „shelle” to odmienny gatunek?

            Na pewno zauważyliście w nazwie naszego bohatera tajemnicze litery „sp.” (skrót od angielskiego słowa species – gatunek). Oznacza on, że takson ten nie został dotychczas opisany naukowo. Nie możemy być nawet pewni czy oba „compressicepsy” to dwa różne gatunki.

            Co w takim razie je różni? Wspomniałem wcześniej o rozmiarze osobników dorosłych. Co ciekawe narybek również jest około trzykrotnie mniejszy. Ponadto zauważyć można dysproporcje w wysokości płetwy grzbietowej. U „shelli” jest ona niższa (w stosunku do wysokości ciała). Cecha ta umożliwia rybom wejście głęboko do muszli, co z kolei chroni je przed atakami drapieżników, których ciało umożliwia penetrowanie muszli, np. przedstawicieli rodziny Mastacembalidae i małych kobr (głównie Boulengerina annulata). Kolejna zauważalna różnica to zdecydowanie bledsza kolorystyka form „shell” w stosunku do Altolamprologus compressiceps. To z kolei pozwala lepiej wtapiać się w otoczenie.

            Powstawanie nowego gatunku, jakim jest prawdopodobnie Altolamprologus sp. „Compressiceps Shell”, jest przykładem specjacji sympatrycznej, czyli tworzenia nowych gatunków, które nie są rozdzielone geograficznie. Świadczy o tym fakt, występowania obu „compressicepsów” na tych samych obszarach jeziora. W tym przypadku mamy do czynienia z izolacją ekologiczną, czyli zajmowaniem przez populacje bytujące na tym samym terenie innych siedlisk. Jest to spowodowane istnieniem konkurencji wewnątrzgatunkowej. Aby bronić się przed szkodliwą konkurencją, ryby wykształciły mechanizmy umożliwiające im obniżenie jej poziomu lub też dające możliwość całkowitego jej uniknięcia. Jednym ze sposobów stało się rozdzielenie niszy ekologicznej (wielowymiarowa przestrzeń, potencjalnie dostępna dla danego organizmu) polegające na zróżnicowaniu przestrzennym. Altolamprologus compressiceps pozostał w litoralu skalnym, natomiast Altolamprologus sp. „Compressiceps Shell” zajął tereny nowe, dotychczas niewykorzystywane przez altolamprologusy – litoral piaszczysty. W następstwie izolacji ekologicznej z czasem prawdopodobnie pojawiła się izolacja rozrodcza (nie przeprowadzałem prób krzyżowania w/w gatunków, ale nie sądzę, by to było możliwe). Nie wiadomo, czy proces specjacji, w przypadku „shelli”, już się zakończył. Na to pytanie udzielą odpowiedzi szczegółowe badania genetyczne.

Występowanie

            Naturalnym środowiskiem „shelli” są otwarte, piaszczyste strefy jeziora, na głębokości od 10 do 40 metrów. Ryby przemierzają je samotnie w poszukiwaniu pożywienia, które stanowią głównie skorupiaki i narybek małych ryb. W sytuacji zagrożenia chowają się w pustych muszlach ślimaków. Nie przywiązują się jednak do nich na stałe, z wyjątkiem okresu tarła. Powyższe informacje dotyczą osobników dorosłych. Młode altolamprologusy dorastają w przybrzeżnych partiach jeziora. Strefa ta zapewnia odpowiednią ilość pożywienia, przy tym wolna jest od drapieżników, które niechętnie zapuszczają się na płycizny. Młodzież wychowuje się w terenach skalistych (stąd szare ubarwienie).

            Altolamprologus sp. „Compressiceps Shell” początkowo odławiany był wyłącznie w Zambii i południowej części Tanzanii. W ostatnim czasie odkryto nowe siedliska tych ryb w Demokratycznej Republice Kongo oraz w Burundi, co pozwala sądzić, że spotykamy jest wzdłuż całej linii brzegowej jeziora (podobnie jak Altolamprologus compressiceps). Poszczególne odmiany geograficzne, różnią się barwą. W handlu najczęściej spotyka się te, odławiane w Zambii, głównie w Cameron Bay (zatoka ta rozciąga się od wioski Chipimbi, do wioski Sumbu, na zachodnim brzegu jeziora). Występujące na północy jeziora ciemniejsze odmiany nie pojawiły się jeszcze w Polsce. Rzadko również spotyka się efektowny, fioletowy wariant tej ryby z zatoki Sumbu, gdzie całkowicie zakazano odłowu po utworzeniu parku narodowego.

Altolamprologus sp. "Compressiceps Shell" Cape Kachese - maluch około 10 mm

Ubarwienie i kształt ciała

            „Shelle” podobnie jak inne ryby z rodzaju Altolamprologus charakteryzują się wysokim, bocznie spłaszczonym ciałem. Na tułowiu znajduje się zwykle osiem poziomych, ciemnych pasów. U dojrzałych płciowo osobników widoczne jest żółte zakończenie płetwy ogonowej, grzbietowej oraz płetw piersiowych. Samice dorastają do 4 cm, samce do 5,5 cm.

            Łuski altolamprologusów usytuowane na bokach ciała są bardzo wytrzymałe. Tworzą jakby pancerz, na który ryba może przyjąć bardzo mocny cios, bez żadnej szkody. Przystosowanie to wykorzystywane jest podczas polowań na narybek innych pielęgnicowatych, a także podczas walk o dominację.

Dymorfizm płciowy

            Brak widocznych różnic w budowie ciała. Samiec może być większy. Samiczka przed tarłem ma wyraźnie pękaty, zaokrąglony brzuszek. Prawdopodobnie płeć ryb można rozpoznać po kształcie brodawek płciowych. Tylko jak przekonać ryby do wyjścia z muszli?

Altolamprologus sp. "Compressiceps Shell" Cape Kachese - młody osobnik

Zachowanie

            Altolamprologus sp. „Compressiceps Shell” sprawiają wrażenie ryb spokojnych, wręcz flegmatycznych. Nie są to jednak typowi „chłopcy do bicia”. Inne gatunki o podobnej wielkości czują przed nimi respekt.

Większość czasu dorosłe „shelle” spędzają wisząc na muszlą. Obserwują otoczenie, by schować się w razie zagrożenia. Na odległość większą niż kilka centymetrów od muszli zapuszczają się wyłącznie, kiedy czują się całkowicie bezpieczne. Jakiekolwiek zachowania związane ustalaniem hierarchii, przepychankami, czy też zachowaniami godowymi są w związku z tym bardzo trudne do zaobserwowania.

Ryby te nie tylko przejęły sposób walki po większych braciach z rodzaju Altolamprologus (ciało ryby ciemnieje, nadymają podgardle, stroszą płetwy, ustawiają się do atakującego bokiem), dodały bowiem do tego zestawu nowy element – uderzanie ogonem. Najczęstsze potyczki odbywają pomiędzy przedstawicielami tej samej płci, jak to zwykle bywa, o względy płci przeciwnej. Walki o muszle zdarzają się rzadko.

Zbliżając się do akwarium zamieszkałego przez „shelle” czujemy na sobie ich wzrok. Kiedy obserwujemy każdy ich ruch, one robią to samo z nami.

Płochliwość, której istnienie podkreśliłem już wielokrotnie, może stanowić pewien problem w studiowaniu zachowań tego gatunku. Ja obserwuję te ryby późną porą, w ciemnym pomieszczeniu, z zapalonym oświetleniem w akwarium i w pewnej odległości od niego, tak aby być dla nich zupełnie niewidocznym.

Akwarium dla Altolamprologus sp. „Compressiceps Shell”

            Ryby te są muszlowcami i fakt ten należy mieć na uwadze podczas urządzania zbiornika. Dno należy wysypać drobnym piaskiem. Konieczne są muszle. Ryby często zmieniają miejsce zamieszkania. W związku z tym należy zapewnić ich nadmiar. Świetnie nadają sie do tego muszle winniczka, ampularii, a także żyjącej w Tanganice neothaumy. Młodsze osobniki preferują inne rodzaje kryjówek np. grota z kamieni lub gąszcz roślin.

            Akwarium powinno stać w spokojnym miejscu. Rybki są bardzo płochliwe i nawet niewielki ruch w bliskiej odległości zbiornika może je płoszyć. Znikają w tedy w muszlach, czekając kilkanaście minut, zanim ponownie odważą sie wyjść.

            Minimalny zbiornik dla pary to około 50 litrów. Przy większej ilości osobników akwarium powinno być odpowiednio większe. Dla kolonii 8-10 osobników wystarczy typowe 126 litrów (przy powierzchni dna 80 x 40 cm, wysokość nie jest tak ważna). Oczywiście obowiązuje tutaj zasada, im większy zbiornik, tym lepiej.

            Wodę dla „shelli” przygotowujemy, podobnie jak dla innych mieszkańców jeziora Tanganika. Powinna być zasadowa - pH w przedziale 7,8-9, twardość ogólna ponad 15 stopni niemieckich. W przypadku konieczności zmian parametrów wody w zbiorniku już zamieszkałym, wszelkie korekty powinny być dokonywane w sposób powolny (zmiana pH maksymalnie 0,5 na dobę, twardości maksymalnie 2 stopnie niemieckie na dobę). Dobrym rozwiązaniem jest umieszczenie w jednej z komór filtra żwiru koralowego, lub potłuczonych muszli ślimaków. Woda przepływając przez taki substrat, wypłukuje związki wapnia, które pozwalają utrzymać pH i twardość na odpowiednim poziomie. Proces ten zachodzi na tyle wolno, że nie może być mowy o jego szkodliwym działaniu dla ryb. Nie może też być mowy o przedawkowaniu. W celu uzupełnienia zawartości mikroelementów co kilka tygodni można dodawać niewielką ilość roztworu soli morskiej, pamiętając o ówczesnym napowietrzaniu go przynajmniej 24 godziny przed dodaniem do akwarium (!).

            Filtracja powinna być wydajna, nie wywołując przy tym dużego ruchu wody. Ryby są bardzo wrażliwe na duże stężenie związków azotu. Konieczne są regularne podmiany około 30% wody tygodniowo.

„Shelle” mogą być hodowane z innymi gatunkami o podobnych preferencjach pokarmowych i zbliżonej wielkości. Warunki te spełniają mniejsze ryby z podrodziny Lamprologini np.: Lamprologus meleagris, Neolamprologus brevis, Neolamprologus multifasciatus. Do wypełnienia toni wodnej nadają się przedstawiciele ryb z podrodziny Cyprichromini np. Paracyprichromis brieni i Paracyprichromis nigripinnis.

Akwarium dla Altolamprologus sp. "Compressiceps Shell"

Rozmnażanie i wzrost

            Rozród, podobnie jak u innych altolamprologusów, nie nastręcza większych trudności. Gotową do tarła samicę można rozpoznać po pękatym, ciemniejszym brzuchu. Wybiera ona muszlę kierując się przede wszystkim cyrkulacją wody w akwarium. Składa w niej do 50 ziarenek ikry. Samiec zapładnia ją w charakterystyczny sposób. Zawisa u wejścia do muszli, wydala mlecz i ruchami płetw kieruje go do wnętrza. W trakcie opieki nad ikrą i larwami samiczka pozostawiona jest sama sobie. Nie zauważamy tutaj zachowania, jakie ma miejsce u Altolamprologus compressiceps, gdzie samiec patroluje teren wokół muszli. Przebywa on w pobliżu, ale nie broni samicy przed intruzami.

            Przez kolejne 20 dni samiczka rzadko opuszcza muszlę. Całe dnie spędza poruszając płetwami piersiowymi i ogonową. Kieruje w ten sposób natlenioną wodę na ikrę, a później na larwy.

Po opuszczeniu muszli maluszki są zdane na siebie. Rodzice na ogół nie zjadają ich, (choć zdarzają się wyjątki), ale nie wykazują też nimi żadnego zainteresowania. Nie miejmy jednak złudzeń, że podobnie postąpią inne ryby przebywające w tym samym zbiorniku.

Dorastanie Altolamprologus sp. „Compressiceps Shell” można podzielić na trzy etapy. Pierwszy obejmuje początkowe dwa-trzy miesiące życia. Rybki kiepsko pływają. Głównie leżą na piasku. W tym czasie ubarwione są na kolor żółto-brązowy. Kolejny etap to okres trwający mniej więcej do 12 miesiąca życia. Kolorystyka zmienia się na szarą. Kształt ciała coraz bardziej przypomina dorosłego osobnika. W tym okresie rybki swobodnie pływają, tworząc „mini społeczność”. Nawet, jeśli przypływają obok muszli, nie chcą z nich korzystać. Potrafią za to polować w grupie, a w razie ataku wspólnie uporać się sie z kilka razy większym przeciwnikiem. Ciągle rosną aż do... Trzeciego etapu, kiedy to diametralnie zmienia się ich zachowanie. Zapominają o zaletach życia w grupie. Muszle stają się nagle najbezpieczniejszym miejscem na świecie. Stają się płochliwe. W naturze okres ten zbiega się z powrotem na tereny piaszczyste (wcześniej dorastają na terenie litoralu skalnego).

            „Shelle”, utrzymywane w dobrej kondycji, mogą się wycierać co około 30 dni. Należy pamiętać o odpowiedniej metodzie karmienia, tak, aby samica, pomimo spędzania większości dnia wewnątrz muszli (podczas opieki nad ikra i larwami) mogła spożywać odpowiednia ilość pokarmu. Powinien on na nią czekać, kiedy zdecyduje się opuścić przychówek.

Altolamprologus sp. "Compressiceps Shell" Cape Kachese

Odchów narybku

            Chcąc dochować się małych altolamprologusów trzeba spełnić kilka warunków. Muszle z maluchami należy odłowić do akwarium wypełnionego wodą pobraną ze zbiornika macierzystego. Nie mogą w nim przebywać inne ryby poza samicą i maluchami. Ponieważ samiczka nie interesuje się opuszczającym muszle narybkiem, z czasem również ją należy odłowić (aby upewnić się, że wszystkie maluchy wypłynęły, można przepłukać muszlę, kilkukrotnie wylewając z niej wodę i ponownie napełniając). Dopuszczalne jest wychowywanie kilku miotów w tym samym zbiorniku, musimy jednak pamiętać, że różnica wieku wśród młodych „shelli” nie powinna przekraczać dwóch miesięcy, w przeciwnym wypadku mniejsze osobniki mogą być zabijane.

            Młode altolamprologusy są bardzo wrażliwe na złe parametry wody, ale także na ich gwałtowną zmianę (w tym skoki temperatur). Konieczne są częste, ale niewielkie podmiany wody. Najlepiej dwa razy w tygodniu po około 10%.   

            Kilkudniowe maluchy mierzą około 3 mm, co za tym idzie spożywany przez nie pokarm musi być dostosowany wielkością do ich pyszczków. Chętnie konsumują żywe larwy artemii, które mogą stanowić podstawowe pożywienie w początkowym okresie ich życia. Jako dodatek podawać można cyklopa, proszkowane pokarmy dla narybku, a także rozdrobnione, suche pokarmy dla ryb dorosłych. 

            Pomimo zapewnienia maluchom idealnych warunków, część z nich pada w pierwszych czterech miesiącach. W związku z tym odchowanie do postaci dorosłej 60-70% miotu można uznać za dobry wynik.

 Tabela. 1 Podobieństwa i różnice pomiędzy Altolamprologus compressiceps, a Altolamprologus sp. „Compressiceps Shell”.

Pokarm

Altolamprologusom serwujemy dietę typowo mięsną. W akwariach dorosłe osobniki sprawiają wrażenie niejadków, ze względu na swoją płochliwość. Często, widząc opiekuna zbliżającego się do zbiornika, zaszywają się głęboko w muszlach. W związku z tym, należy karmić je pokarmami, które będą zdatne do spożycia nawet kilkadziesiąt minut po podaniu. Wszystkie te warunki spełnia żywy pokarm (wodzień, artemia, ochotka). Można również podawać mrożonki oraz pokarmy suche. W takiej sytuacji należy kontrolować czy niezjedzony pokarm nie zalega na dnie, psując jakość wody lub zapewnić służbę sanitarną (glonojady, ślimaki świderki, inne ryby).

Młodym osobnikom o długości ciała od 10-12 mm można podawać podobne pożywienie jak rybom dorosłym, z tą różnicą, że pokarm żywy należy przepłukać ciepła wodą o temperaturze około 40-50^oC. Czynność ta ma na celu sparaliżowanie układu nerwowego skorupiaka, który poruszając się mógłby uszkodzić układ pokarmowy młodej ryby, doprowadzając do śmierci. Szybkie przejście na „dorosły” pokarm, znacznie przyspiesza wzrost narybku.

Od autora

Istnieje wariant Altolamprologus compressiceps, w którym samce dorastają do około 8 cm, samiczki do około 4-5 cm. Ryby te ubarwione są w sposób żywy i kontrastowy. Przez importerów najczęściej sprzedawany jest pod nazwą Altolamprologus sp. „Sumbu”. W sposobie zachowania rybom tym bliżej jest do Altolamrologus compressiceps niż do opisywanej tutaj formy „shell”.

Literatura:

1.      Gashagaza M., Nakaya K. & Sato T., 2005. Taxonomy of Small-sized Cichlid Fishes in the Shell-bed Area of Lake Tanganyika. Jpn, J. Ichthyol. 42(3/4): 291-302

2.      Genevell E., 2001. Shell beds piccole grandi soluzioni. Hydra 3: 61-66

3.      Koblmüller S., Duftner N., Sefc K., Aibara M., Stipacek M, Blanc M., Egger B., Sturmbauer C., 2007. Reticulate phylogeny of gastropod-shell-breeding cichlids from Lake Tanganyika – the result of repeated introgressive hybridization. BMC Evolutionary Biology. 7

4.      Konings A., 2002. Pielęgnice – moja pasja. Cichlid Press - TIGRA System Polska, Piaseczno

5.      Konings A., 2005. Przewodnik po świecie pielęgnic z Tanganiki. Fohrman Aquaristik AB – TIGRA System Polska, Piaseczno

6.      Krzanowska H., Łomnicki A., Rafiński J., Szarski H., Szymura J., 2002. Zarys mechanizmów ewolucji. Wydawnictwo naukowe PWN, Warszawa

7.      Mirek P., 2007. Rodzaj Altolamprologus Poll 1986. Nasze Akwarium. 84: 11-14

8.      Schelly R., Salzburger W., Koblmüller S., Duftner N. & Sturmbauer C., 2005. Phylogenetic relationships of the lamprologine cichlid genus Lepidiolamprologus (Teleostei: Perciformes) based on mitochondrial and nuclear sequences, suggesting introgressive hybridization. Molecular Phylogenetics and Evolution. 38. 426-438

Dziękuję Michelle z firmy African Cichlid Aquaculture Limited, zajmującej się odłowem i eksportem ryb z Tanganiki, za informacje dotyczące naturalnego środowiska oraz miejsc odłowu Altolamprologus sp. „Compressiceps Shell”.